Begin bij de drempel
Historische hammams in Fès kunnen bescheiden straatingangen hebben, met een doorgang naar binnen. Het onderzoek van Raftani en Radoine bekijkt het hele gebouw, niet alleen opvallende tegels.
De ontvangst-, kleed- en rustruimte heet in de literatuur soms guelsa. Hier begint en eindigt de overgang naar het baden. Het is niet de heetste wasruimte.
Temperatuur en daglicht
De studie onderscheidt koude, warme en hete ruimtes, de laatste dichter bij de verwarming. Koud is relatief en belooft geen ijsbad. De volgorde schrijft evenmin voor hoeveel minuten een huidige bezoeker in warmte moet blijven.
Gewelfde plafonds, koepels en kleine dakopeningen bepalen licht en sfeer. Hun functie en vorm verschillen per gebouw.
De verborgen werkzijde
Het ovengedeelte, in de studie farnachi genoemd, heeft een eigen werktoegang. Beschreven worden waterverwarmingsvaten en verwarming onder de vloer volgens een aan het hypocaustum verwant principe.
Gescheiden routes maken brandstoftransport en onderhoud buiten de badzalen mogelijk. Deze historische waarnemingen beschrijven niet automatisch de techniek van alle huidige spa’s.
Versiering bewijst geen ouderdom
Seffarine heeft een rijk versierde rustruimte, terwijl andere oude baden sober zijn. Zellige bepaalt niet als enige wat een hammam is en bewijst geen stichtingsjaar.
Maak bij beelden onderscheid tussen ruïnes, restauraties, werkende ruimtes en wetenschappelijke reconstructies. Voor een afspraak telt de huidige indeling.
